Ο καρκίνος είναι μία λέξη που προκαλεί φόβο. Ο άνθρωπος που αντιμετωπίζει αυτή την αρρώστια έχει να παλαίψει με δύο κυρίως προβλήματα. Το ένα είναι η ίδια η αρρώστια. Το άλλο είναι το αντίτυπο που έχει το γεγονός αυτό στην προσωπικότητα, στην δουλειά, στις σχέσεις με τους άλλους και γενικά σε ολόκληρη τη ζωή του.

Η πρώτη προσπάθεια αντιμετώπισης γίνεται μέσα στο νοσοκομείο, οι συναισθηματικές ανάγκες του ατόμου όμως, εξακολουθούν να υπάρχουν και αφού βγει από το νοσοκομείο.

Η ανάγκη βοήθειας του ατόμου με καρκίνο και πέρα από το νοσοκομειακό πλαίσιο, οδήγησε την Ελληνική Αντικαρκινική Εταιρεία στην οργάνωση του Κέντρου Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης ατόμων με καρκίνο τον Ιανουάριο του 1983.

Το Κέντρο Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης είναι ένας εξωνοσοκομειακός φορέας που βρίσκεται σε άμμεση συνεργασία με νοσοκομεία, κλινικές, ιατρικό και νοσοκομειακό προσωπικό καθώς και με άλλους φορείς και ειδικότητες στην προσπάθειά του να αντιμετωπίσει υπεύθυνα, το θέμα της Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης.

Στο Πρόγραμμα αποκατάστασης μπορεί να απευθυνθεί κάθε άτομο που προσβάλεται από καρκίνο ανεξάρτητα από το φύλο, την εντόπιση της νόσου, την ηλικία και την μόρφωση με μόνη προϋπόθεση την πληροφόρηση για την διάγνωση της αρρώστιας.

Η Λειτουργία του Κέντρου στηρίζεται στην συνεργασία Κοινωνικών Λειτουργών και Ψυχολόγων.

Για την κατανόηση του Προγράμματος του Κέντρου Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης θεωρούμε σημαντικό αρχικά να αναφερθούμε στη θεμελιώδη σκέψη, φιλοσοφία που στηρίζεται η λειτουργία του.

Τα φαινόμενα σχετικά με τον άνθρωπο και το περιβάλλον του, δεν μπορούμε να τα κατανοήσουμε αν τα εξετάσουμε, "ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΑ - ΜΗΧΑΝΙΣΤΙΚΑ" αλλά μόνο αν τα εξετάσουμε δυναμικά ως διεργασίες.

Σύμφωνα με τη μηχανιστική θεωρία το "ΣΥΝΟΛΟ" δεν είναι παρά το άθροισμα των τμημάτων του, δηλαδή όπως ακριβώς και μία μηχανή που αντιμετωπίζεται σαν το άθροισμα των εξαρτημάτων, που την αποτελούν.

Η αρχή όμως που διέπει τη φύση είναι πως κάθε ΣΥΝΟΛΟ, κάθε "όλον" είναι κάτι παραπάνω από το απλό άθροισμα των στοιχείων που το αποτελούν.

Αυτό το κάτι παραπάνω είναι αποτέλεσμα :
α) της διαφορετικής θέσης που έχουν κάθε φορά τα στοιχεία στο χωρόχρονο και β) των ειδικών κάθε φορά σχέσεων που αναπτύσσονται μεταξύ τους.

Ετσι κάθε φορά προκύπτει ένας μεγάλος αριθμός διαφορετικών συνόλων από τα ίδια ακριβώς στοιχεία (Βασιλείου 1987).

Η μηχανιστική - αναγωγική θεωρία προσπαθεί να απομονώσει μόνο γραμμικές, μονόδρομες σχέσεις, ανάμεσα σε αίτιο και αιτιατό και δεν βλέπει ότι ανάμεσα στα στοιχεία που αποτελούν το σύνολο αναπτύσσονται αμφίδρομες και ολόπλευρες σχέσεις.

Ετσι το βασικό ερώτημα στις γραμμικές σχέσεις είναι το ΓΙΑΤΙ; Προσπαθώντας πάντα να βρούνε την αιτία ενός αποτελέσματος. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ: Το αποτέλεσμα Καρκίνος ανάγεται για μερικούς στην αιτία προσωπικότητα του αρρώστου.

Παρ' όλα αυτά η απλή διχοτόμηση ψυχής-σώματος, όπως παρουσιάζεται και στο παράδειγμα, χαρακτηρίζει αυτού του είδους τη σκέψη που σήμερα αμφισβητείται.

Οι πιο μοντέρνες θεωρίες, όπως παρουσιάζονται στη Συστημική θεωρία και στις ψυχοσωματικές ολιστικές έννοιες, θεωρούν τη σχέση ψυχής-σώματος, όχι σαν ένα παιχνίδι τέννις ανάμεσα σε ανεξάρτητους αντιπάλους αλλά ως αντιπροσώπευση σε διαφορετικά θεωρητικά επίπεδα, μιας κεντρικής και πολυδιάστατης διεργασίας.

Για την κατανόηση αυτών των διεργασιών, θεωρούμε σημαντικό ν' αναφερθούμε σε βασικές έννοιες όπως, Σύστημα, Γνωστικό Σύστημα Αυτοαναφοράς κλπ.

Ετσι ΣΥΣΤΗΜΑ είναι ο όρος που σημαίνει ότι ένας αριθμός από διεργασίες, "Ενότητες" βρίσκονται σε α) αλληλοεξάρτηση και β) αλληλοεπίδραση (Βασιλείου 1987).

Με άλλα λόγια το ΣΥΣΤΗΜΑ αποτελείται από ένα σύνολο αντικειμένων σε αλληλοεπίδραση, έτσι ώστε η οποιαδήποτε αλλαγή του ενός απ' αυτά, προκαλεί την αλλαγή όλων των άλλων.

Φαίνεται ότι τα οργανικά προβλήματα που αντιμετωπίζει ένα τεράστιο ποσοστό του πληθυσμού, ξεκινώντας από πονοκεφάλους και φτάνοντας σε θανάτους από καρδιοπάθειες, καρκίνους, κτλ. μπορεί να είναι με την ευρύτερη σημασία του όρου, ψυχοσωματικά, γιατί εκφράζουν την γενική αταξία σε όλα τα επίπεδα ψυχοκοινωνικό, βιολογικό και φυσικό-χημικό, που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη ζωή.

Σ' αυτή τη φάση είναι ακόμα δύσκολο να κατατάξουμε τις διάφορες δυσλειτουρίες με βάση πιο σαφή κριτήρια, γιατί ούτε τα θεωρητικά μοντέλα διαθέτουμε, ούτε τους μηχανισμούς για το πως ακριβώς μετατρέπονται τα μυνήματα από το Ψυχοκοινωνικό στο Βιολογικό επίπεδο. Είναι λοιπόν προτιμότερο να ξεκινάμε από την υπόθεση ότι οποιαδήποτε δυσλειτουργία στο οργανικό επίπεδο μπορεί να έχει σχέση με κάποια δυσλειτουργία στο Ψυχοκοινωνικό επίπεδο.

Η αταξία του ατόμου στο ψυχοκοινωνικό επίπεδο μπορεί να μελετηθεί με βάση συγκινησιακές φορτισμένες συχνά αντιφατικές αντιλήψεις ανάμεσα στο ποιος θέλει να είναι και ποιος νομίζει ότι πρέπει να είναι, ποιος νομίζει ότι είναι και στα αναπόφευκτα αδιέξοδα στα οποία οδηγείται στην αλληλοεπίδραση του με το περιβάλλον (Κατάκη 1986).

Ετσι το Γνωστικό Σύστημα Αυτοαναφοράς του Ανθρώπου ορίζεται ως το σύνολο των αντιλήψεων, απόψεων, στάσεων που έχει ένα άτομο ή μία οικογένεια ή και οποιοσδήποτε άλλος ζωντανός οργανισμός για τον εαυτό του και τη σχέση του με το περιβάλλον.

Οι υποκειμενικές αντιλήψεις, ή υποκειμενική σκοπιά που έχει ο άνθρωπος για την ταυτότητά του και τον προορισμό του, παίζει πρωταρχικό καθοριστικό ρόλο στο πως λειτουργεί ή δυσλειτουργεί.

Γιατί το τι πιστεύει, πως βλέπει τον εαυτό του σε σχέση με τους άλλους και τη ζωή γενικά δηλαδή τη θέση του μέσα στον ευρύτερο χώρο στον οποίο ανήκει, αποτελεί το φίλτρο μέσα από το οποίο ο άνθρωπος αξιολογεί την πραγματικότητα πράγμα που παίζει καθοριστικό ρόλο στις επιλογές, στις προτεραιότητες και γενικά στις ενέργειές του (Κατάκη 1989).

Η σκιαγράφηση των παραπάνω θεωρητικών αρχών αντικατοπτρίζεται στην λειτουργία του Προγράμματος Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης Ατόμων με Καρκίνο.

Οπως έχει διαμορφωθεί μέχρι σήμερα το πρόγραμμα Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης έχει διαιρεθεί σε τρία επίπεδα. Κάθε επίπεδο αποτελεί τη συνέχεια του προηγούμενου, ενώ παράλληλα είναι αυτοτελές, έτσι ώστε το άτομο ολοκληρώνοντας το εκάστοτε επίπεδο να έχει αποκομίσει τις απαραίτητες πληροφορίες που θα το βοηθήσουν να πορευτεί μόνο του στη ζωή, αντιμετωπίζοντας τα προβλήματα που θα προκύψουν με τρόπο αποτελεσματικό και ικανοποιητικό για τον ίδιο.

Προκειμένου να ενταχθεί το άτομο στο Πρόγραμμα του Κέντρου Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης ακολουθείται κατ' αρχήν η διαδικασία της αξιολόγησης. Δηλ: λήψη και συμπλήρωση Κοινωνικού Ιστορικού από τον Κοινωνικό Λειτουργό και η Ψυχολογική Διερεύνηση του ατόμου με τη βοήθεια διαγνωστικών μέσων, (ερωτηματολόγια, ΤΕΣΤ) από τον Ψυχολόγο.

Η ολοκληρωμένη αξιολόγηση του ατόμου βοηθά, όχι μόνο, στον καθορισμό παρεμβάσεων και τεχνικών προσέγγισης του ατόμου αλλά και στην αντιμετώπιση αδιεξόδων που αντιμετωπίζει στην θεραπευτική του πορεία.

Μετά την αξιολόγηση, το άτομο εντάσσεται στο πρώτο επίπεδο του Προγράμματος του Κέντρου Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης. Η αξιολόγηση του ατόμου βέβαια συνεχίζεται καθ' όλη την πορεία του μέσα από το πρόγραμμα και κυρίως όταν αυτό περνά από το ένα επίπεδο στο άλλο.

Η μεγαλύτερη έμφαση στον τρόπο αντιμετώπισης των ατόμων στο Κέντρο Αποκατάστασης δίνεται στις ομάδες. Οι ομάδες που λειτουργούν είναι κλειστές και συναντούνται κάθε εβδομάδα σε τακτές μέρες και ώρες.

Ο απώτερος σκοπός μας σ' αυτή τη φάση είναι να μάθει το άτομο να αισθάνεται ενεργητικό με εμπιστοσύνη στον εαυτό του, να εκφράζει τα δικά του συναισθήματα, αντιλήψεις, ανάγκες, ακόμη και αν όλα αυτά δεν είναι πλήρως αποδεκτά από τους άλλους και να βρεί τη δύναμη και την ελπίδα να αγωνισθεί για τη ζωή του.

Συγκεκριμένα οι στόχοι μας είναι :
1. Να βοηθούν τα άτομα να εκφράσουν τα συναισθήματά τους (φόβο, άγχος, κατάθλιψη).
2. Να αντιμετωπίσουν τα άμεσα προβλήματα που συνδέονται με την αρρώστια.
3. Να βοηθούν ώστε να μπορούν να ζουν με τη γνώση της σοβαρής αρρώστιας και των συνεπειών της και να μπορούν να αντιμετωπίζουν την αβεβαιότητα επαναεμφάνισης και άλλες σχετικές ανησυχίες.
4. Να βοηθούν στο να προσαρμοστούν στη νέα εικόνα σώματος και εαυτού.
5. Να ευαισθητοποιηθούν σε θέματα που αφορούν προσωπικά προβλήματα και ανάγκες.
6. Να ενεργοποιηθούν προς την Κοινωνική τους επανένταξη.

Ενα δεύτερο βήμα είναι να βοηθούν τα άτομα να συνειδητοποιήσουν πως δεν είναι πάντα θύματα της αρρώστιας αλλά και πως οι ίδιοι μπορούν να συμβάλλουν στην ανάπτυξη ή στην καταπολέμησή της.

Και ένα τρίτο βήμα είναι να ενισχυθεί η πίστη των ατόμων στην αποτελεσματικότητα της θεραπείας και της αμυντικής ικανότητας του οργανισμού (ΜΕΘΟΔΟΣ CARL & STEPHANIE SIMONTON 1).

Οι κύριες τεχνικές που χρησιμοποιούνται με σκοπό την ενίσχυση του αμυντικού συστήματος είναι η μέθοδος της χαλάρωσης και της διανοητικής φαντασίωσης. (Ο ασθενής ενθαρρύνεται να απεικονίσει στη φαντασία του, συμβολικές εικόνες του Καρκίνου και το τι πιστεύει πως συμβαίνει στο σώμα του).

Αλλάζοντας την ιδέα για την αποτελεσματικότητα της θεραπείας και την ισχύ των αμυντικών μηχανισμών του οργανισμού, πιστεύουμε ότι μπορεί να επέλθουν αλλαγές στο πολύπλοκο ανοσολογικό σύστημα, επηρεάζοντας έτσι την αρρώστια.

Πέραν από την ομάδα Σεμιναρίου σ' αυτό το επίπεδο εντάσσονται και οι εξής ομάδες :
1. Η ομάδα ατόμων με λαρυγγεκτομή. Η ομάδα αυτή έχει σαν σκοπό αφ' ενός την εκμάθηση οισοφαγικής φωνής, αφ' ετέρου την αντιμετώπιση των προβλημάτων (κοινωνικών - ψυχολογικών) που δημιουργεί η συγκεκριμένη επέμβαση.
2. Ομάδες οικογενειακού περιβάλλοντος. Συγκεκριμένα ομάδα εφήβων που ένας από τους γονείς πάσχει από Καρκίνο και ομάδα συζύγων - συντρόφων.

Η υποστηρικτική παρέμβαση στις ομάδες αυτές αποσκοπεί στα εξής :
1. Να οδηγηθεί η οικογένεια να πάρει την καλύτερη δυνατή στάση απέναντι στον πάσχοντα και να σπάσει τη σιωπή με την οποία συχνά περιβάλλεται το άτομο.
2. Να ενθαρυνθεί η οικογένεια να συζητήσει με τον ασθενή τις ιδιαίτερες ανάγκες και τα συναισθήματά του.
3. Να βοηθούν τα μέλη της οικογένειας να αντιμετωπίσουν τα δικά τους προβλήματα που δημιουργούνται από την εμφάνιση της ασθένειας και να εκφράσουν τα δικά τους συναισθήματα δηλαδή την ένταση, τις ενοχές και τη θλίψη τους.

Αν η σωματική πάθηση, όπως έχουμε προαναφέρει, αποτελεί μία εκδήλωση των βαθυτέρων ψυχολογικών και κοινωνικών προβλημάτων, όσο αυτά τα προβλήματα μένουν άλυτα, ο ασθενής δεν πρόκειται να θεραπευτεί, ακόμη και αν "εξαφανισθεί" προσωρινά ο Καρκίνος από το σώμα του.

Σκοπός της θεραπείας είναι το άτομο να βοηθηθεί και να οδηγηθεί μεθοδικά στην αποκατάσταση της συναλλαγής που θα οδηγήσει στην αμοιβαία διαφοροποίηση, μία διαφοροποίηση που πρέπει να γίνει α) στις αξίες, β) στους ρόλους που αναθέτονται και αναλαμβάνονται και γ) στα μέσα που χρησιμοποιούνται για την εκπλήρωση των στόχων (Βασιλείου 1987).

Συγκεκριμένα στην προσπάθειά μας τα άτομα να βρούν και να λύσουν τα πρακτικά τους προβλήματα, ενθαρρύνονται στο να εντοπίσουν υγιέστερους τρόπους αντιμετώπισης των κρίσιμων καταστάσεων στη ζωή τους, να αναδιοργανώσουν το σύστημα αξιών και πεποιθήσεων τους και να επανεξετάσουν το σύστημα πίστης τους για τις κοινωνικές σχέσεις, τα γεγονότα της ζωής τους και τις ευρύτερες αντιλήψεις τους για τον κόσμο.

Με άλλα λόγια σκοπός της θεραπείας όπως εμείς το ορίζουμε είναι να βοηθηθεί το άτομο να αυτοδιαφοροποιηθεί και να αυτοοργανωθεί σε σχέση με τον εαυτό του και το περιβάλλον, έτσι ώστε να οδηγηθεί σε μία συνεχή ανοδική πορεία.

Στο σημείο αυτό έχει ουσιαστική σημασία να αναφερθούν πλευρές της "διεργασίας ομάδας" (GROUPING PROCESS).

Οπως αναφέρει ο Γ. Βασιλείου (1987) απαραίτητα βήματα που θα χρειαστεί να κάνει το άτομο για την ψυχοκοινωνική του διαφοροποίηση είναι να αναπτύξει μία σειρά από επιδεξιότητες:
α) να μπορεί να μπει στη θέση του άλλου, αυτό σημαίνει ότι χρειάζεται διαφοροποίηση στις γνωστικές-εννοιολογικές και συγκινησιακές του διεργασίες όπως και στους τύπους συμπεριφοράς του, β) να μάθει να συνεργάζεται και να μπαίνει σε διάλογο με τα άλλα μέλη της ομάδας.

Η αποκατάσταση αυτού του διαλόγου απαιτεί από το άτομο βασική εμπιστοσύνη για τους άλλους "άνοιγμα", ειλικρίνεια και το σπουδαιότερο να μην επιδιώκει τον έλεγχο των άλλων. γ) Το άτομο χρειάζεται μία λειτουργική και εφαρμοσμένη αυτογνωσία με την έννοια του τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει, τι θέλει και πόσο θέλει να το κάνει.

Από τη μεριά της η ομάδα, πρέπει να κρατάει όσο πιο καθαρό γίνεται τον σκοπό της για όλους. Πρέπει δηλαδή οι αξίες της να είναι συνεπείς προς την "διεργασία του ζειν" και να τονώνουν τη συνεργασία. Αυτή η προϋπόθεση κάνει ώστε η εκπλήρωση ατομικών και ομαδικών στόχων να γίνεται για αμοιβαία ωφέλεια, ώστε η εκπλήρωση του ενός να ενισχύει την προσπάθεια για την εκπλήρωση του άλλου.

Σε κάθε συνάντηση των ομάδων υπάρχουν δύο (2) συντονιστές - θεραπευτές. Ενας Ψυχολόγος και ένας Κοινωνικός Λειτουργός. Η ύπαρξη δύο συντονιστών, ο ρόλος των οποίων κάθε φορά προσαρμόζεται ανάλογα με τις ανάγκες της ομάδας, βοηθά στην χρησιμοποίηση των τεχνικών εκείνων που οδηγούν στην καλύτερη επίτευξη των στόχων του Προγράμματος.

Πιστεύουμε ότι η ποιότητα του συντονιστή - θεραπευτή είναι πιο σημαντική απ' ότι η μέθοδος. Δηλαδή είναι πολύ σημαντική :
1. 1. Η βασική επιθυμία του θεραπευτή να βοηθήσει.
2. 2. Να έχει βασικό σεβασμό στην ακεραιότητα του ατόμου και
3. 3. Να έχει την ικανότητα στο να φτιαχτεί μία καλή λειτουργική σχέση.

Σκοπός της ομάδας είναι τόσο η εκπαίδευση των εθελοντών όσο και η αντιμετώπιση των πρακτικών και συναισθηματικών προβλημάτων που δημιουργούνται από το ρόλο του εθελοντή.

Εθελοντές είναι άτομα με διάφορες εντοπίσεις της νόσου και επισκέπτονται ασθενείς στα Νοσοκομεία, ενώ περιοδικά συμμετέχουν στην υποστήριξη των ατόμων στο πρώτο επίπεδο.

Στο σημείο αυτό ολοκληρώνοντας την περιγραφή των επιπέδων του Προγράμματος Αποκατάστασης θα θέλαμε να αναφερθούμε και στον τομέα των Κοινωνικών δραστηριοτήτων του Κέντρου.

Οι Κοινωνικές Δραστηριότητες έχουν σαν σκοπό την αντιμετώπιση του προβλήματος της απομόνωσης που συχνά παρατηρείται μετά την ασθένεια και τη συμβολή στην κοινωνική επανένταξη του ατόμου. Οι κοινωνικές δραστηριότητες πραγματοποιούνται μέσα από την διασύνδεση των ατόμων με προγράμματα φορέων και οργανισμών π.χ. Δήμοι, ΧΕΝ, ΟΑΕΔ, κ.λ.π. και την ενημέρωσή τους σε τακτά διαστήματα γι' αυτά.

Οπως επίσης και μέσα από δραστηριότητές του οργανώνονται από το πρόγραμμα Αποκατάστασης Ψυχαγωγικού χαρακτήρα (επισκέψεις σε Μουσεία, εκδρομές, θερινές διακοπές, ανοικτές συγκεντρώσεις στο χώρο του Προγράμματος).

Το Πρόγραμμα του Κέντρου Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης όπως παρουσιάστηκε έχει διαμορφωθεί μέσα από την εμπειρία των οκτώ (8) χρόνων λειτουργίας του, συνέχεια όμως βελτιώνεται και αξιολογείται.

Το σχήμα αυτό το χρησιμοποιούμε σαν μοντέλο ενός συστήματος. Παρατηρούμε ότι στις τέσσερις (4) συναλλασσόμενες ενότητες που η κάθε μία βρίσκεται σε αμοιβαία και ταυτόχρονη μεταλλαγή, αναπτύσσονται δώδεκα (12) ζεύγη συναλλαγής τα οποία εξελίσσονται ολόπλευρα και ασταμάτητα. Οσο οι συναλλασσόμενες ενότητες πολλαπλασιάζονται οι δεσμοί συναλλαγής τους αυξάνονται.

Το σύστημα "Ανθρωπος" ή το σύστημα "Οικογένεια" εντάσσεται στα όρια του υπερσυστήματος "Κοινότητα". Μέσα στα όρια του συστήματος κοινότητα βρίσκεται το υποσύστημα της οικογένειας "Χ" σε αλληλοεξάρτηση και σε αλληλοεπίδραση με άλλα συστήματα.

Οι όροι υπερ-σύστημα, υπο-σύστημα είναι σχετικοί και τους χρησιμοποιεί ο παρατηρητής ανάλογα με το επίπεδο που εξετάζει σε μία δεδομένη στιγμή. Αυτό το μοντέλο θεωρεί τον άνθρωπο ένα βιοψυχοκοινωνικό Σύστημα. Αυτό σημαίνει πως το σύστημα άνθρωπος το απαρτίζουν διεργασίες που θα μπορούσαμε να τις ομαδοποιήσουμε σε φυσικο-χημικές, βιολογικές και ψυχοκοινωνικές (Κατάκη 1986).